Η συμβολή των Βλάχων Ευεργετών στη διαμόρφωση της Νεότερης Ελλάδος

            Η  συμβολή  των  Βλάχων  Ευεργετών  στη  διαμόρφωση  της  Νεότερης  Ελλάδος

                                                                                 Καθηγήτρια  Ματούλα  Τομαρά-Σιδέρη

                                                                                             Πάντειο  Πανεπιστήμιο

      Είναι  γνωστή  η  συμβολή  των  Βλάχων  στην  Εθνεγερσία  και  στο  Εθνικό  γίγνεσθαι.

   Ο  Ρήγας  Φεραίος, γεννημένος  στο  Βελεστίνο (1767- 1798) είναι  πρωτεργάτης  του  Νεοελληνικού  διαφωτισμού, φλογερός  κήρυκας  της  Εθνικής  παλιγενεσίας  καθώς  και  της  απελευθέρωσης  όλων  των  Βαλκανικών  λαών  από  τον  Οθωμανικό  ζυγό.

   Βλάχοι  ήταν  όσοι  πρώτοι  έτρεξαν  στο  πλευρό  του  Αλέξανδρου  Υψηλάντη, όταν  σήμανε  η  ώρα  του  αγώνα.

   Ο  Νικόλαος  Στουρνάρης, γεννημένος  στο  Μέτσοβο (1806-1852) υπερασπίστηκε  το  πολιορκημένο  Μεσολόγγι  όπως  και  τα  θρυλικά  παιδιά  της  Σαμαρίνας, που ήταν  Βλάχοι  αρματωμένοι.

   Ο  Αλέξανδρος  Σβώλος, από  το  Κρούσοβο (1892- 1956) διαπρεπής  συνταγματολόγος, συνέβαλε  τα  μέγιστα  στη  διαμόρφωση  του  νομικού  υπόβαθρου  της  Νεοελληνικής  θεσμικής  και  πολιτικής  πραγματικότητας.

   Την  Εθνεγερσία  υμνούν  οι  Βλάχοι  ποιητές  Αριστοτέλης  Βαλαωρίτης (1824-1879) με  καταγωγή από  την  Βαλαώρα  της  Ηπείρου  και  ο  εξάδελφός  του  Γεώργιος  Ζαλοκώστας ( 1805-1858 ) από  το  Συρράκο.

      Πληθυσμός  ανήσυχος  και  διασπορικός, οι  Βλάχοι  οδίτες  δημιουργούν  την  « Βλαχική  διασπορά» , που  αποτελεί  ένα  μεγάλο  κεφάλαιο  της  Νεοελληνικής  Ιστορίας.

   Από  τον  17ο αιώνα  πραγματοποιούν  υποδειγματικές  ατομικές  και  συλλογικές  διαδρομές. Στήνουν  ανθηρούς  οικισμούς  και  Κοινότητες  Γραικο-Βλάχων  στα  Βαλκάνια, στην  Αυτοκρατορία  των  Αψβούργων  και  στην  Κεντρική  Ευρώπη, ενώ  μετακινούνται  και  Ανατολικά  μέχρι  την  Κωνσταντινούπολη, τον  Εύξεινο  Πόντο  και  την  Ρωσία.

   Η  Μοσχόπολη, το  Κρούσοβο, το  Μοναστήρι, το  Σεμλίνο, η  Αδριανούπολη, η  Φιλιππούπολη  και  τόσες  άλλες, αποτελούν  σημαντικές  Κοινότητες  Ρωμαίων  Μακεδονοβλάχων, με  ιδιαίτερη  παρουσία  στον  τόπο  και  στον  χρόνο, στην  ιστορία.

   Μετά  την  εγκατάστασή  τους  εκεί  μερίμνησαν  για  την  καλή  θεσμική  και  κοινωνική  τους  λειτουργία. Φρόντισαν  να  καλύψουν  τις  εσωτερικές  ανάγκες  των  Κοινοτήτων  τους  χτίζοντας  εκκλησίες, νοσοκομεία  και  σχολεία  με  αποτέλεσμα  να  διακριθεί  η  ιδιαιτερότητα  του  πολιτισμικού  τους  χαρακτήρα  και  να  εδραιωθεί  το  αίσθημα  της  Εθνικής  ταυτότητας  και  συνείδησης  στον  εκτός  του  περιορισμένου  Ελληνικού  κράτους  παροικιακό  τους  χώρο.

   Οι  Βλάχοι  ασχολήθηκαν  με  την  κτηνοτροφία  και  την  βιοτεχνική  παραγωγή  μάλλινων  υφασμάτων, την  αργυροχοία, μεταλλοτεχνία, σιδηρουργία, με  το  εμπόριο. Σταδιακά  έγιναν  μεταπράτες  και  διακινητές  κάθε  είδους  εμπορεύματος.

   Έστησαν  αποτελεσματικά  οικονομικά  και  εμπορικά  δίκτυα  που  μέχρι  τις  αρχές  του  20ου  αιώνα  απλώνονταν  από  την  Οδησσό  έως  την  Βιέννη  και  την  Λειψία  και  από  τον  Δούναβη  μέχρι  τον  Νείλο, ενώνοντας  εμπορικά  την  Ανατολή  με  την  Ευρώπη.

   Υπηρέτησαν  με  συνέπεια  τον  Κοινοτισμό. Το  πρώτο  γραπτό  καταστατικό  του  Κοινού  για  την  εκπαιδευτική  πολιτική  και  την  συνεταιρική – συντροφική ανάπτυξη  της  αυτοδιοικούμενης  Κοινότητας  ψηφίστηκε  το  1813  στη  συνέλευση  των  Βλάχων  κατοίκων  στο  Μελένικο.

Και  είναι  γνωστοί  οι  Βλάχοι  για  την  ισχύ  του  Κοινωνικού  δεσμού, του  «συνανήκειν»  στην  Κοινότητα  και  της  ευθύνης  εκάστου  για  τα  κοινά, της  αλληλεγγύης  και  του  συνεταιρίζεσθαι.

   Ο  ακμαίος  Κοινοτικός  βίος  και  η  ανθηρή  οικονομική  κατάσταση  της  Βλαχικής  ελίτ  οδηγεί  στην  ανάδειξη  ενός  ιδιαίτερου  προτύπου  ατομικής  λειτουργίας  για  το  οποίο  θα  μιλήσουμε  σήμερα. Πρόκειται  για  τον  Βλάχο  Ευεργέτη  και  την  συμβολή  του  στην  οργάνωση  του  Νεοελληνικού  κράτους.

   Είναι  ο  Κοινοτισμός  που  διαμόρφωσε  τον  ευεργετισμό. Ο  ευεργετισμός  αναπτύσσεται  ως  λόγος  ρηματικός  και  έμπρακτος  στο  σημείο  όπου  οι  περιορισμοί – ίσως  και  η  ανημπόρια  του  Εθνικού  κράτους – αναδεικνύουν  την  στρατηγική  υπεροχή  της  προσωπικότητας. Και  αυτή  η  προσωπικότητα  είναι  ο  Ευεργέτης.

   Ο  Ευεργέτης  είναι  ο  άνθρωπος  εκείνος  που  υπερβαίνει  το  παραδοσιακό  συλλογικό  «εμείς» , το  οποίο  κυριαρχούσε  στο  Κοινοτικό  σύστημα μέσα  στο  οποίο  ζούσαν, και  προσδιορίζει  τον  εαυτό  του  ώς  ένα  ιδιότυπο  ατομικό  «εγώ», το  οποίο  επωμίζεται  σκοπούς  και  έργα  στη  θέση  της  συντεταγμένης  Πολιτείας, των  συλλογικοτήτων  και  των θεσμών. Πραγματοποιεί  μία  προσωπική  διαδρομή  με  όρους  ατομικής  εποποιίας  και  ευποιίας  στην  υπηρεσία  του  κοινού  αγαθού. Είναι  η  εξυπηρέτηση  του  κοινού  αγαθού  που  συνιστά  κρίσιμη  παράμετρο  για  την  συγκρότηση  της  ταυτότητας  του  Ευεργέτη.

   Δεν  πρόκειται  για  τον  επιδειξία  πλούσιο. Ο  Απόστολος  Αρσάκης, από  την  Μοτάχοβα  της  Ηπείρου, υπέγραφε  ως « πρόθυμος  και  καλός  πατριώτης». Πρόκειται  για  τον  άνθρωπο  εκείνο  που  υπερβαίνει  ποικίλα  εμπόδια  προκειμένου  να  πραγματώσει  τις  επιταγές  της  συνείδησής  του.

   Η  ευεργεσία  για  τον  Ευεργέτη  αποτελεί  συστατικό  πάθος  που  επικαθορίζει  την  ατομική  και  συλλογική  του  λειτουργία. Έχουν  δηλαδή  οι  Ευεργέτες  ισχυρά  εσωτερικά  κίνητρα  και  ηθική  επιβράβευση  που  τούς  παρέχει  η  ιδεολογία  τους. Πολλοί  έμειναν  άγαμοι  και  αφιερωμένοι  στο  «πρώτον  και  θείον  έργον» το  οποίον  ήταν  γι΄ αυτούς  « δια  παντός  το  καλόν  της  πατρίδος».

   Εκφραστές  του  Νεοελληνικού  Διαφωτισμού οι  Ευεργέτες , πίστευαν  ότι  για  να  απελευθερωθεί  η  Ελλάδα  έπρεπε  πρώτα  τα  μορφωθούν  οι  Έλληνες. Ενίσχυσαν  λοιπόν  της  εκπαίδευση  και  τα  σχολεία  προκειμένου  να  διαμορφωθεί  το  Ελληνικό  Έθνος  και  ο  Νέος  Ελληνισμός. Τα  σχολεία  της  Μοσχόπολης  και  του  Μετσόβου  αποτέλεσαν  αναγνωρισμένα  Κέντρα  του  Ελληνικού  Διαφωτισμού.

Οι  Βλάχικες  Κοινότητες  άλλωστε, αποτέλεσαν  κοιτίδα  και  φυτώριο  του  παροικιακού  ευεργετισμού.

   Στο  φαινόμενο  του  ευεργετισμού  συγκλίνουν  τρείς  λειτουργίες :

  • Η  προσωπική  λειτουργία  καθιστά  τον  Ευεργέτη  «χρηματοφόρο  υποκείμενο» έτοιμο  να  παραχωρήσει  προσωπικό  πλούτο  για  κοινωνικούς  σκοπούς.
  • Η  κοινωνική  λειτουργία  διασφαλίζει  τη  δημιουργία  και  την  αναπαραγωγή  των  θεσμών  εκείνων  που  εξασφαλίζουν  την  κοινωνική  ευρυθμία. Η  παιδεία, η  υγεία, η  δικαιοσύνη, η  Εθνική  ασφάλεια  και  η  κοινωνική  πρόνοια  συνιστούν  βασικούς  θεσμούς  που  συγκρότησαν, χρηματοδότησαν  και  υπηρέτησαν  οι  Ευεργέτες.
  • Τέλος, η Ιστορική  λειτουργία  καθιστά  τον  Ευεργέτη  «οργανικό  διανοούμενο», με  την  έννοια  ότι  αναλαμβάνει  την  οργάνωση  της  ανερχόμενης  αστικής  τάξης, με  όρους  όχι  μόνο  οικονομικής  και  πολιτικής  ισχύος, αλλά  κυρίως  στο  επίπεδο  της  ιδεολογικής, νοοτροπικής  και  πνευματικής  διάκρισης, υπεροχής, καθολικής  αναγνώρισης  και  εν  τέλει  ηγεμονικής  λειτουργίας.

   Οι  Βλάχοι  Ευεργέτες  επιτέλεσαν  και  τις  τρείς  αυτές  λειτουργίες  προκειμένου  να  συμβάλουν  στην  συγκρότηση  του  Νεοελληνικού  κράτους.

   Ο  ευεργετισμός  έχει  ένα  ισχυρό  ιδεολογικό  υπόβαθρο  με  τρία  συστατικά :

  • Το  αίσθημα  της  Κοινότητας  βίου
  • Την  έμπρακτη  μέριμνα  για  τον  άλλον – ως  χρέος, και
  • Την  γενναιοδωρία  της  χειρονομίας

Αυτό  το  ιδεολογικό  υπόβαθρο  υπηρέτησαν  οι  Βλάχοι  Ευεργέτες  που  με  την  γενναιοδωρία  της  χειρονομίας  και  τα  φωτισμένα  τους  οράματα  συνδιαμόρφωσαν  τη  Νεότερη  και  την  σύγχρονη  Ελλάδα.

   Η  προσωπική  τους  διαδρομή  με  όρους  ατομικής  εποποιίας  και  ευποιίας  εικονογραφείται  από  κορυφαίους  επιχειρηματίες  που  έδρασαν  ευεργετικά  πάνω  στο  τετράπτυχο :

 Ιδιαίτερη  πατρίδα – παροικία – χώρα  διαμονής – Εθνικό  Κέντρο .

   Στην  ιδιαίτερη  πατρίδα, έκαναν  αισθητή  την  παρουσία  τους  με  πρόδηλο  το  αίσθημα  του  νόστου  στη  γενέτειρα  γη, στα  πατρώα  εδάφη. Για  παράδειγμα, ο Γεώργιος  Αβέρωφ, αμέσως  μετά  τα  πρώτα  χρόνια  της  αποδημίας  του, στο  Μέτσοβο  που  ήταν  η  πατρίδα  του, θεμελίωσε  το  «Αβερώφειο» φαρμακείο (1874) .  Ο  Στέργιος  Δούμπας πάλι , από  την  Βλάστη  Μακεδονίας,  ιδρύει  στο  χωριό  του  το  «Δούμπειο» Παρθεναγωγείο.

   Στην  παροικία, ευεργέτησαν  με  κάθε  τρόπο  τους  ομογενείς  παροίκους. Συντηρούν  Ελληνικά  σχολεία, Αρρεναγωγεία  και  Παρθεναγωγεία, γυμνάσια, επαγγελματικές  σχολές, οργανώνουν  εράνους, συγκεντρώνουν  χρυσά  φλουριά  και  οικοδομούν  εκκλησίες  που  αποτελούσαν  τους  τόπους  συνάντησης  των  Βλάχων  και  των  οικογενειών  τους.

   Στην  χώρα  διαμονής, ο  Σίμων  Σίνας , από  την  Μοσχόπολη  της  Β. Ηπείρου,  χρηματοδότησε  την  Ακαδημία  Βουδαπέστης. Ο  Ευαγγέλης  Ζάππας,  από  το  Λάμποβο  της  Β.  Ηπείρου, ίδρυσε  τα  «Ζάππεια» Παρθεναγωγεία  στην  Κωνσταντινούπολη  και  στην  Αδριανούπολη. Ο  Χρηστάκης  Ζωγράφος, τα  «Ζωγράφεια» Διδασκαλεία  στο  Αργυρόκαστρο  της  Αλβανίας (1881) και  λίγο  αργότερα  το  «Ζωγράφειο» Λύκειο  στην  Κωνσταντινούπολη.  Ο  Νικόλαος  Δούμπας, γιός  του  Στέργιου  για  τον  οποίο μιλήσαμε, χρηματοδότησε  το  Κοινοβούλιο  και  το  Μέγαρο  Μουσικής  της  Βιέννης. Αξίζει  εδώ  να  πούμε  ότι  ο  δρόμος  μπροστά  στο  Μέγαρο  φέρει  την  επωνυμία  του, για  αιώνια  ανάμνηση  του  ευεργέτη  και  λέγεται  Doumbastrasse. Ο  Απόστολος  Αρσάκης, με  βαθιά  Ελληνική  παιδεία, διετέλεσε  γραμματέας  του  Ηγεμόνα  της  Βλαχίας  Γρηγορίου  Γκίκα, Βουλευτής , και  Υπουργός  Εξωτερικών  της  Ρουμανίας.

   Τέλος,  ευεργέτησαν  το  Εθνικό  Κέντρο  συμβάλλοντας  στη  συγκρότηση  της  Εθνικής  ταυτότητας  και  του  Εθνικού  κράτους.

      « έκαστος  ευφρονών  και  φιλόπατρις  ανήρ  οφείλει

         ου  μόνον  να  αγαπά  και  ευλαβήται  την  γήν  εκείνην,

         εφ΄ής  οι  προπάτορές  του  εγεννήθησαν  και  αυτός  είδε  κατά

         πρώτον  τας  ζωογόνους  ακτίνας  του  ηλίου

         και  έλαβε  την  ύπαρξίν  του,

         αλλά  πρέπει  και  λυσιτελής  εις  αυτήν, όσον  ενέστι  να  γίνηται»

παραγγέλλει  στη  διαθήκη  του  ο  Κωνσταντίνος  Μπέλλιος ή  Βέλλιος  από  το  Λινοτόπι  Μακεδονίας. Το  διασπορικό  του  ταξίδι  τον  οδήγησε  στο  Βουκουρέστι  και  στην  Βιέννη  όπου  και  πέθανε (1838). Χρηματοδότησε  το  Δημοτικό  Νοσοκομείο  «Ελπίς»  και  την  Εθνική  Βιβλιοθήκη, ενώ  το  «Βελλίειον» κληροδότημά του, που  είναι  και  σήμερα  ενεργό, αναλαμβάνει  τα  έξοδα  δύο (2) Μακεδόνων  κάθε  έτος  για  τις  σπουδές  τους

   Ο  Γεώργιος  Σίνας  στέλνει  το  1830  μεγάλο  χρηματικό  ποσό  υπέρ  των  ορφανών  του  αγώνα. Είναι  η  πρώτη  συνεισφορά  Έλληνος  στο  Νέο  Ελληνικό  κράτος  γι΄ αυτό  στις  16  Μαίου  1830  δέχεται  τις  ευχαριστίες  του  Κυβερνήτη  Ιωάννη  Καποδίστρια.  Στη  συνέχεια  ο  ίδιος  Ευεργέτης  χρηματοδοτεί  το  Εθνικό  Αστεροσκοπείο, το  Οφθαλμιατρείο, το  Αμαλίειο  Ορφανοτροφείο  και  τον  Μητροπολιτικό  Ναό

   Ο  γιός  του  Σίμων  Σίνας (1810 – 1876) χρηματοδοτεί  την  Σιναία  Ακαδημία

   Ο  Γεώργιος  Σταύρου  από  τα  Ιωάννινα, εκ  των  ιδρυτών  της  Εθνικής  Τράπεζας  της  Ελλάδος, αξιοποιεί  πλείστα  κληροδοτήματα  για  το  καλό  του  Έθνους

   Ο  Ιωάννης  Δομπόλης (1769 – 1850) από  την  Κρουτσένιτσα της  Ηπείρου  ευεργέτησε  για  την  αναγέννηση  της  Ελληνικής  παιδείας.  Προσωπικός  φίλος  του  Ιωάννη  Καποδίστρια  έγραψε  στη  Διαθήκη  του :  « Ότε το  1809  εγνώρισα  τον  μακαρίτη  κόμητα  Καποδίστριαν  Ιωάννην, επεσχέθημεν  αλλήλοις  να  μεταχειρισθώμεν  πάν  μέσον  προς  διάδοσιν  της  δημοσίας  παιδεύσεως  εν  Ελλάδι. Έκτοτε  ο  σταθερός  σκοπός  της  ζωής  μου  υπήρξε  να  κατορθώσω  να  εκπληρώσω  πρεπόντως  την  δοθείσαν  υπόσχεσίν  μου…».  Τιμώντας  την  υπόσχεσή  του  ο  Ιωάννης  Δομπόλης  ίδρυσε  το  Καποδιστριακό  Πανεπιστήμιο  Αθηνών. Να  πούμε  εδώ  ότι  όλη  η  οικογένεια  Δομπόλη , ο  παππούς  του  Ιωάννης  , ο  πατέρας  του  Τριαντάφυλλος  και  ο γιός  αυτού  Ιωάννης, ο  ιδρυτής  του  Πανεπιστημίου  Αθηνών , είχαν  στο  αίμα  τους  τον  ευεργετισμό. Επομένως  στην  οικογένεια  Δομπόλη  αναγνωρίζεται  η  διαγενεακή  ευεργετική  λειτουργία.

   Οι  Δημήτριος  και  Αχιλλέας  Ποστολάκας δωρίζουν (1836) στην  Εθνική  Βιβλιοθήκη  την  συλλογή  τους  με  σπάνιες  και  ακυκλοφόρητες  εκδόσεις

   Οι  αδελφοί  Λάμπρου  καταθέτουν  τον  πυρήνα  της  συλλογής  του  Εθνικού  Νομισματικού  Μουσείου, ενώ  παράλληλα  ιδρύουν  την  Αρχαιολογική  Εταιρεία  Αθηνών  και  τον  Φιλολογικό  Σύλλογο  «Παρνασσός»

   Ο  Ιωάννης  Μπάγκας  χαρίζει  στον  Δήμο  Αθηναίων  το  ξενοδοχείο  του  «Μέγας  Αλέξανδρος», που  ήταν  στην  πλατεία  Ομονοίας , και  χρηματοδοτεί  σχολεία

   Ο  Απόστολος  Αρσάκης  ιδρύει  τα  Αρσάκεια  Σχολεία

   Ο  Μιχαήλ  Τοσίτσας  ιδρύει  τα  Τοσίτσεια  Σχολεία  και  χρηματοδοτεί  την  λειτουργία  φοιτητικής  εστίας  στην  Κηφισιά  και  την  δωρεάν  στέγη  σε  φοιτητές  από  τα  Ιωάννινα

   Η  χήρα του  Μιχαήλ,  Ελένη  Τοσίτσα,  χρηματοδοτεί  το  Αρχαιολογικό  Μουσείο  Αθηνών

   Ο  Γεώργιος  Αβέρωφ ιδρύει  την  Σχολή  Ευελπίδων, το  Καλλιμάρμαρο Παναθηναικό  Στάδιο, τις  επανορθωτικές  φυλακές  Αβέρωφ, την  Γεωργική  Σχολή  στη  Λάρισα, τους  αδριάντες  του  Ρήγα  Φεραίου  και  του  Γρηγορίου  Ε΄ στα  Προπύλαια του  Πανεπιστημίου, έκανε  την  ναυπήγηση  του  θωρηκτού  Αβέρωφ

Ο  Γεώργιος  Αβέρωφ, μαζί  με  τον  Νικόλαο  Στουρνάρη  και  τον  Μιχαήλ  Τοσίτσα, οι  τρείς  αυτοί  Μετσοβίτες  Ευεργέτες  ιδρύουν  το  Εθνικό  Μετσόβιο  Πολυτεχνείο

   Ο  Λυσίμαχος  Καυταντζόγλου, γιός  του  αρχιτέκτονα  Λύσανδρου, ιδρύει  το  Καυταντζόγλειο  Στάδιο  στη  Θεσσαλονίκη

   Ο  Κωνσταντίνος  Ζάππας, ως  εκτελεστής  του  κληροδοτήματος  που  άφησε  ο  εξάδελφός  του  Ευαγγέλης  Ζάππας, κτίζει  το  Ζάππειο  Μέγαρο

   Με  συνεισφορές  όλων  των  Βλάχων  Ευεργετών  ιδρύθηκε  το  Οφθαλμιατρείο  Αθηνών

   Η  συμμετοχή  των  Βλάχων  Ευεργετών, ατομική, συλλογική  ή  μέσω  των  Ιδρυμάτων  τους  στο  Εθνικό  γίγνεσθαι  είναι  μεγάλη. Γνωστή  είναι  η  προσφορά  του  «Μπάγκειου» Ιδρύματος, του   «Καυταντζόγλειου» Ιδρύματος  και  του  Ιδρύματος «Τοσίτσα-Αβέρωφ».

Οι  Μεγάλοι  αυτοί  ευεργέτες  είναι  παραδειγματικοί  εκφραστές  του  νεωτερικού  ευεργετισμού     που  αποτέλεσε  κεντρικό  εργαλείο  στη  διαμόρφωση  του  Νεοελληνικού  κράτους.

   Κυρίες  και  κύριοι,

   Είναι  προφανές  ότι  ο  ευεργετισμός  είναι  ιστορικό  φαινόμενο  και  παραμένει  διαρκώς  επίκαιρος. Ως  κοινωνική  ανάγκη  και  ως  τρόπος  κοινωνικής  αλληλεγγύης.

   Οι  Βλάχοι  Ευεργέτες  έδειξαν  ότι  η  ευεργεσία  δεν  είναι  υποχρέωση. Είναι  πράξη  προσωπικής  πραγμάτωσης, ιστορικής  συνειδητότητας  και  κοινωνικής  επίγνωσης. Είναι  δηλαδή  ένας  σημαντικός  παράγοντας  που  εγγυάται  την  ιστορική  συνέχεια  των  λαών.

                    Ομιλία  στην  8η  Συνδιάσκεψη  της  Παγκόσμιας  Βλαχικής  Αμφικτυονίας

                       Ζάππειο  Μέγαρο, Σάββατο  12  Οκτωβρίου  2019

          Β Ι Β Λ Ι Ο Γ Ρ Α Φ Ι Α

  • ΚΩΝ/ΝΟΥ & ΣΠΥΡΟΥ  ΒΟΒΟΛΙΝΗ, Μέγα  Ελληνικόν , Βιογραφικόν  Λεξικόν, Αθήνα , 1962
  • Ν.Ι. ΜΕΡΤΖΟΣ, Η  Βλαχόφωνη  Ρωμιοσύνη, Εταιρεία  Μακεδονικών  Σπουδών, Θεσσαλονίκη , 2011
  • ΝΙΚΟΣ ΣΒΟΡΩΝΟΣ, Το  Ελληνικό  Έθνος- Γένεση  και  διαμόρφωση  του  Νέου  Ελληνισμού, Αθήνα, 2004
  • ΜΑΤΟΥΛΑ  ΤΟΜΑΡΑ-ΣΙΔΕΡΗ, Ευεργετισμός  και  Νεοελληνική  πραγματικότητα, Αθήνα , 2016

Ευγένιος Ευγενίδης και Ίδρυμα Ευγενίδου

Οι φοιτήτριες του τμήματος Πολιτικής Επιστήμης και Ιστορίας,Βασιλική Πουλάκη-Κωνσταντινίδου και Σταυρούλα Κουλουρίδη παρουσιάζουν τη ζωή του Ευγένιου Ευγενίδη και το έργο του Ιδρύματος.

Η ζωή του Ευγένιου Ευγενίδη και το έργο του Ίδρυματος Ευγενίδου

Η ζωή και το έργο της Αγγελικής Παναγιωτάτου

Οι φοιτήτριες του τμήματος Πολιτικής Επιστήμης και Ιστορίας του Παντείου Πανεπιστημίου, Ελπίδα Παπανικολάου και Ιωάννα Σουλιώτη παρουσιάζουν τη ζωή και το έργο της Αγγελικής Παναγιωτάτου.

Η ζωή και το Έργο της Αγγελικής Παναγιωτάτου

WOMEN, GENDER AND DIASPORIC LIVES LABOR, COMMUNITY, AND IDENTITY IN GREEK MIGRATIONS

H Anna Zielinska, φοιτήτρια στην Πολωνική Ναυτική Ακαδημία στη Gdynia και       υπότροφος  Erasmus για σπουδές στο Πάντειο Πανεπιστήμιο,παρουσιάζει στα Πολωνικά το βιβλίο,

                               WOMEN, GENDER AND DIASPORIC LIVES                            LABOR, COMMUNITY, AND IDENTITY IN GREEK MIGRATIONS

“Women, Gender and Diasporic Lives” jest to książka napisana przez Evangelię Tastoglou. Autorka pochodzi z Grecji, gdyż urodziła się w Pireusie. Jest profesorem i przewodniczącym Katedry Socjologii i Kryminologii, Uniwersytetu Saint Mary w Kanadzie, członkiem the International Development Studies Program and Graduate Program in Women and Gender Studies. Ukończyła międzynarodowe prawo w zakresie praw człowieka, imigrantów i uchodźców. Laureatka wielu nagród i wyróżnień za osiągnięcia naukowe, takie jak the First Prize Greek Ministry of Education. W swoich publikacjach omawia tematy związane z płciom i migracją międzynarodową, migracją grecką, globalizacjom, imigracjom kanadyjską , imigrantami i mniejszościami oraz obywatelstwem, różnicami etnicznymi, wielokulturowościom i antyrasizmem. Jej publikacje są dobrze znane na świecie. Jest autorem wielu artykułów, rozdziałów książek, raportów badawczych. Do jej osiągnięć naukowych należą: Immigrant Women In Atlantic Canada: Challenges, Negotiations, Re-Constructions (2011); The Warmth Of The Welcome: Is Atlantic Canada A Home Away From Home For Immigrants? (2015); Women, Immigration and Violence (2015); Multiculturalism in Canada: Theories, Policy and Debates (2015).
Jednakże najbardziej znaną jest książka pt.: Women, Gender And Diasporic Lives: Labor, Community And Identity In Greek Migrations (2009). Została ona wydana w 2009 roku przez wydawnictwo Lexington Books. Książka obejmuje 14 aspektów kwestii społecznych, płci, emigracji i imigracji oraz roli kobiet i feminizmu. Całość zawiera 290 stron. Kolejne  rozdziały prezentują następujące tematy: Gendering the Greek Diaspora; Gender and Labor; Greek Migrant Women in Germany; Women Networking for Families; The Business of Social Change; The Temptations of New Surroundings; Gender and Diasporic Communities; The Greeks in Canada; Immigration, Socio-Economic Mobility, and Ethnic Identity; Power, Gender, and Generation in a Greek-Canadian Community; Women’s Status in the Greek Colonies of Egypt; Gender and Identities; Living Diaspora “Back Home; Gender and Ethno-Regional Identity among Greek Australians; Black Greeks or White Africans? “Women, Gender, and Diasporic Lives” jest zbiorem artykułów i badań poświęconych kobietom i mężczyznom w diasporze greckiej. Jedenaście członków i współpracowników, wykorzystując różne metody badań archiwalnych, etnografię, obserwację uczestników i analizę ilościową, przedstawia głębokie i bardzo zróżnicowane analizy feministyczne dotyczące różnych aspektów doświadczenia diasporowego w Grecji. Zakres prac obejmuje zasięg geograficzny czterech kontynentów (Ameryka Północna, Europa, Australia, Afryka) i siedem krajów (USA, Kanada, Niemcy, Grecja, Australia, Egipt, Etiopia). Dotyka on zarówno historycznych doświadczeń osób żyjących w diasporach w wyżej wymienionych obszarach świata. Poprzez szerokie tematy pracy kobiet, aktywności społecznej i tożsamości jako ich koncepcji organizacyjnej, autorzy poruszają  kwestie związane z problemami etnicznymi, klasą, pokoleniem i męskością. Szczegółowe studia przypadków opisują kobiety i agencje pracy, budowę instytucji wspólnotowych oraz  negocjowanie i identyfikacje ich  tożsamości. Poprzez pracę wielu współtwórców, książka ta jest cennym źródłem wiedzy i informacji dla wszystkich zainteresowanych płcią, diasporą, pracą czy współczesnymi studiami greckimi. Evangelia Tastsoglou, jako redaktorka, opracowała prace, które oferują wiedzę na temat pojawiających się problemów kobiet i sposobów, które nieuchronnie wpływają na ich życie w diasporze. Fenomenem książki jest jej pionierstwo literackie poświęcone wyłącznie doświadczeniom kobiet w diasporach greckich. Wprowadza kwestie kobiet w diasporze greckiej, zaczyna wypełniać ważne luki w badaniach, rodzi kwestie konsumpcjonizmu mediów, macierzyństwa, przedsiębiorczości i regionalizmu. Książka wnosi istotny wkład w badanie diaspory (języka greckiego), badania kobiet. Zawiera wiele nowych informacji, pytań i odpowiedzi na temat życia w diasporze.

W swojej pracy opierałam się na analizie rozdziału zatytułowanego “Status kobiety w koloniach greckich w Egipcie” napisana przez Matoula Tomar-Sideris.  Jak wskazuje sam tytuł, rozdział ten poświęcony będzie kobietom i migracji podczas greckiej kolonizacji w Egipcie. Obecność Greków w Egipcie sięga czasów przed naszą erą. Historycznie zjawisko to nazywano Wielką Kolonizacją, w której uczestniczyło greckie polis. Była to kolonizacja wybrzeża Morza Śródziemnego i Morza Czarnego od VIII do VI. Autorka opiera się jednak na opisie Greków za panowania egipskiego władcy Muhammada Ali, na początku XIX wieku. Jak sama stwierdza, migracja jest procesem seksualnym, a wspólnota grecka założona w Egipcie na przełomie XIX i XX wieku stanowi kontynuację wielu lat tradycji podróżowania i osadnictwa. Jak wspomniano wcześniej, w niniejszym rozdziale opisana jest rola, status i działania różnych greckich kobiet w Egipcie w XIX i XX wieku. Rozdział ten zawiera analizę na wielu płaszczyznach: społecznej, gospodarczej, kulturalnej i polityczno-historycznej. Stworzenie wspólnoty greckiej w Egipcie na początku XIX wieku stwarzało ogromne możliwości rozwoju gospodarczego i społecznego państwa. Ponadto Grecy inwestowali w bawełnę, transport i przemysł. Pierwsze greckie społeczeństwo w Aleksandrii zostało założone w 1843 roku. Jednakże druga co do istoty grecka ortodoksyjna społeczność powstała w Kairze w 1853 roku. W międzyczasie pojawiły się inne społeczności, takie jak Mansuria, Port Said, Az-Zagazik. Grecy, którzy chcieli bogactwa, osiedlili się we wspólnocie i tworzyli małe wspólnoty braterskie. Kiedy osiedlili się na stałe, wracali do swojego kraju pochodzenia, aby wziąć ślub i powrócić z małżonkom do Egiptu i założyć rodzinę. W tej chwili rola kobiety zaczęła się napędzać. Greckie kobiety były w stanie dobrze przystosować się do wielokulturowego świata egipskiego. Odgrywały szczególną rolę w rodzinie, ponieważ wiele z nich było wykształconych, co poprawiło ich status w społeczeństwie. Rozwój demograficzny był uzależniony od warunków społecznych, demograficznych i historycznych panujących w krajach przyjmujących. Tabele w tym podrozdziale wskazują, że rozwój hellenizmu egipskiego wzrósł z końca XIX wieku do połowy XX wieku, a pod koniec pierwszego stulecia ponownie stanowiły 75% ludności. Na początku XX w. wskazują, że greckie społeczeństwa były pierwszymi i największymi społeczeństwami wszystkich zagranicznych stowarzyszeń wielokulturowych w Egipcie. Jeśli chodzi o podział społeczeństwa na mężczyzn i kobiety, można zauważyć znaczny odsetek populacji płci męskiej przeważającej nad kobietą. Może to wynikać z faktu, że społeczeństwo to było patriarchalne. Niższa proporcja kobiet wynikała również z faktu, że mężczyźni głównie migrowali na ziemie egipskie do pracy zarobkowej. Fakt, że kobiet było znacznie mniej, narzuciło ogromne granice zarówno mężczyznom, jak i całej logicznej strukturze i funkcjonowaniu społeczeństwa. “Życie bez kobiet” spowodowało, że podstawowe struktury społeczeństwa zostały zakłócone, co doprowadziło do szybkiego małżeństwa i założenia małej rodziny. Działalność Greków w Europie doprowadziła do opracowania niektórych modeli rozwoju wspólnoty greckiej. Hellenistyczny kolonializm pozwolił rodzinom rozwinąć strategie rodzinne, które pozwoliły im zachować swoją hegemonię gospodarczą i społeczną w hierarchii hellenistycznej i egipskiej. Autorka podaje przykłady rodzin, w których traktuje się kobiety jako cenny obiekt transakcyjny. Małżeństwa dokonywano między osobami o tym samym materialnym statusie. W rodzinach mniej zamożnych lub biednych rola kobiet była nadal bardzo ważna. W rodzinach niższych klas kobieta uniknęła pracy poza domem, ponieważ taka była zasada egipskiego zwyczaju. Kobieta w tradycji powinna opiekować się domem i rodziną zgodnie z kultem wiary. Nominacje w społeczeństwach greckich odbywały się z szacunkiem i tradycją. Każde nazwisko odnosiło się do sytuacji urodzenia dziecka, w której znaczącą rolę miała klasa i płeć. Wybór imion dla dziewcząt był bardziej dozwolony, ponieważ imiona chłopców musiały pochodzić z religii. W czasach, gdy egipski hellenizm przechodził przez fazę integracji, ważną rolę odegrała Virginia Benaki. Aktywnie uczestniczyła w sprawach kobiet i stworzyła “Greckie Stowarzyszenie Kobiet Egiptu” w celu ochrony zatrudnienia kobiet i ich godności. Ponadto wspierała kobiety, które migrują do Egiptu wyłącznie do celów biznesowych. Popierała walkę z “białą niewolą”, która w tamtych czasach była bardzo niebezpieczna dla kobiet podróżujących. Były one często sprzedawane egipskim kupcom lub zmuszane były do prostytucji. Aby temu zapobiec, Virginia współpracowała z Międzynarodowym Towarzystwem Ochrony Młodych Kobiet i stworzyła schronienie dla greckich kobiet w Aleksandrii i utworzyła sierociniec, gdzie młode dziewczyny mogły się nauczyć szycia i gotowania. Virginia była bardzo aktywna w życiu społecznym. W 1917 r. Stowarzyszenie Kobiet w Kairze, prowadzone przez Athenę Spetseropoulou i Marię Kotsik, założyło przedsiębiorstwo dobroczynne podobne do tego w Aleksandrii, które było szkołą. Była ona przeznaczona dla biednych dziewczyn z Kairu, które mogły  nauczyć się pisać i czytać oraz zdobyć wiedzę, która dałaby im lepszy początek w życiu. Pomimo wielu nowo otwartych i ugruntowanych szkół dziewcząt, można było zauważyć, że chłopcy są jeszcze lepiej usytuowani w hierarchii wykształcenia. Odsetek chłopców uczęszczających do szkół w Aleksandrii zawsze był wyższy od procentu dziewcząt. Pomimo tego, w szkołach podstawowych, wyższych i technicznych uczono pisania i czytania oraz historii, matematyki i języka francuskiego. Wszystko to w celu uzyskania dobrego wykształcenia, a następnie pracy. Edukacja kobiet znacząco wpłynęła na demografię kolonii egipskich i ich rozwój społeczno-kulturowy. Początkowo uczestniczyły one w procesie edukacyjnym, jako nauczycielki. W szkołach wieczornych i weekendowych było o wiele więcej kobiet, które mogłyby poprawić swoje umiejętności w zakresie korespondencji, handlu, higieny lub matematyki. Pisząc o edukacji kobiet, warto wskazać Panagiotatou, która walczyła o podniesienie roli kobiet w społeczeństwie. Zażądała równości na rynku pracy i dostępu do edukacji. Ukończyła szkołę Arsakeion i walczyła o pokonanie bariery uniwersyteckiej, która nadal uważana była za terytorium męskie. Prowadziła szkołę pielęgniarską, w której uczyła zawodu młodych dziewcząt chcących zostać pielęgniarkami w przyszłości. Podczas wojny bałkańskiej wysłano pielęgniarki na front, aby pomóc rannym żołnierzom. Dla tradycyjnego greckiego społeczeństwa egipskiego zaangażowanie kobiet w nauce spowodowało problemy finansowe i społeczne. W miarę rozdzielania rodziny i pracy pozaziemska okupacja spowodowała, że kobiety stały się konkurencją dla mężczyzn, którzy określili rolę kobiet tylko w granicach domowych i sprzeciwiali się ruchom społecznym kobiet. Aby pokazać proces rozwoju kobiet w społeczeństwie, najlepiej wskazać wskaźnik, który wskazuje na ich włączenie do rynku pracy. Korzystając ze spisu ludności z 1897 r., Greckie kobiety, które zarabiały poprzez zatrudnienie, były raczej wyjątkiem. Dane wskazują, że kobiety, zostały sklasyfikowane jako bezrobotne. W późniejszych latach, choć odsetek populacji kobiet wzrósł, nadal stanowiły mniejszość na rynku pracy. Podczas spisu ludności w 1947 r. Nastąpił wzrost liczby kobiet pracujących. Trend wykazał, że prawie każda kobieta podjęła pracę zarobkową głównie w zakresie usług osobistych. To prawie czternaście razy więcej kobiet niż w 1897 roku.

Prezentowane dane wskazują, że rozwój egipskich kobiet pod koniec XIX wieku do połowy XX wieku wyglądał następująco: W czasach, gdy były mniejszością narodową, stanowiły niewielką część kobiet na rynku pracy. Miały mały dostęp do edukacji. W wyniku zmian demograficznych nastąpiła również zmiana na rynku pracy. Kobiety zostały zauważone i stały się coraz bardziej uprawnione w sektorach społecznych i gospodarczych. Od opieki ogniska domowego  do aktywności politycznej stały się coraz bardziej zauważalne w życiu społeczeństwa. Greckie kobiety żyjące w rejonie Egiptu były pierwotnie nazywane akcesoriami dla mężczyzn. Były to dodatki dla każdego, kto był najważniejszy w rodzinie. Kobieta miała za zadanie produkować i wychowywać potomstwo, zaspokajając jego potrzeby i dbając o dom. Przez lata i wydarzenia, z którymi spotkało się społeczeństwo, kobieta zaczęła zyskiwać coraz większe znaczenie. Jej stan był coraz wyraźniejszy. Kobieta  posiadała wiele praw i przywilejów. Nie była już tylko wierną służącą w domu i rodzinie. Stała się silnym i niezależnym elementem sceny politycznej i społecznej. Wiadomo, że wszystkie kobiety nie opuściły domów, aby rozpocząć karierę. Zmiany, które miały miejsce w społeczeństwie, miały na celu pokazania równości mężczyzn i kobiet w społeczeństwie, a nie sprowadzenia ich na boczny tor. Różnorodność społeczno-kulturowa, napięcia polityczne, były wynikiem dynamicznej działalności greckiej w Egipcie. Jednak spadek liczby społeczności osadników powrócił do centrum narodowości i wkładu, a nawet integracji tej części hellenizmu do ścigania rozwoju i modernizacji państwa greckiego. Grecy w jakiś sposób stali się ofiarami rozwoju historycznego, do jakiego byli mocno zaangażowani. Autorka tekstu na samym końcu postanowiła zacytować hasło, które w 1912 roku wypowiedziała Athena Roussaki-Germanou, która odnosiła się do roli kobiety w społeczeństwie. Hasło to brzmiało: “wymyślcie drogę dla kobiet”.

 

Πίνακας Ευεργετών

Στα πλαίσια του μαθήματος Ευεργετισμός της Ελληνικής Διασποράς, εαρινό εξάμηνο 2017, διδάσκουσα καθηγήτρια Ματούλα Τομαρά – Σιδέρη, oι φοιτητές του τμήματος Πολιτικής Επιστήμης και Ιστορίας ανέλαβαν εργασίες προκειμένου να παρουσιάσουν σπουδαίους Έλληνες  ευεργέτες  του 19ου και του 20ου αιώνα.

Πίνακας Ευεργετών

Απόστολος Νικολάου Πάντος: Το οικογενειακό μας δέντρο Πήλιο – Αμπού Κερκάς – Αλεξάνδρεια – Βασιλεία

 «Η οικογένεια Πάντου είναι οικογένεια της διασποράς », έτσι αρχίζει ο Απόστολος Πάντος την εξιστόρηση της συγκρότησης και διαδοχής των γενεών στην οικογένειά του, στο πλαίσιο των σχέσεών της και με άλλες οικογένειες και προσωπικότητες της Ελληνικής διασποράς και του ευρύτερου κόσμου.

               Κορμός της αφήγησης είναι τα δημογραφικά συμβάντα ( γεννήσεις, γάμοι, θάνατοι, γεωγραφικές μετακινήσεις ). Αυτά συμπληρώνονται από αναφορές σε οικονομικές,  κοινωνικές αλλά και προσωπικές πληροφορίες γύρω από τα πρόσωπα, τα οικογενειακά και επιχειρηματικά δίκτυα, τις ευεργετικές χειρονομίες, καθώς και τις συνθήκες στις οποίες αυτή η παραδειγματική οικογένεια της διασποράς ταξίδεψε μέσα στην ιστορία.

   Εύχομαι το παράδειγμα του Απόστολου Ν. Πάντου να το ακολουθήσουν και άλλοι καταθέτοντας αντίστοιχο υλικό, το οποίο μπορεί να αποδειχθεί πολύτιμο τόσο για την επιστήμη της ιστορίας όσο και για την εθνική και κοινωνική μας αυτογνωσία.

Πατήστε στον ακόλουθο σύνδεσμο για να κάνετε λήψη του αρχείου

Απόστολος Νικολάου Πάντος: Το οικογενειακό μας δέντρο Πήλιο – Αμπού Κερκάς – Αλεξάνδρεια – Βασιλεία

Αθήνα 25 Ιανουαρίου 2017

Ματούλα Τομαρά-Σιδέρη

Καθηγήτρια Παντείου Πανεπιστημίου